Í bók Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar Íslenskir kommúnistar 1918-1998 er mikið stuðst við bók mína Kæru félagar. Íslenskir sósíalistar og Sovétríkin 1920-1960, sem kom út hjá Máli og menningu 1999. Hannes leggur sig í framkróka við að leiðrétta ártala- og stafsetningarvillur í bók minni, sem er allra góðra gjalda vert, um leið og hann mjólkar heimildatilvísanir bókarinnar. Viss misskilningur í sambandi við þær heimildir sem bók mín byggir á leiðir hann þó á nokkrar villigötur þannig að hann fer offari í leiðréttingum sínum og leiðréttir því í sumum tilfellum atriði sem þarfnast ekki leiðréttingar. Ég ætla því að dunda mér við það hér á þessari síðu, um leið og ég les mig í gegnum rit Hannesar, að leiðrétta nokkur vandræðaleg mistök hans. Ég mun þó ekki ganga svo langt að leiðrétta stafsetningarvillur eða annað sem kalla mætti smáatriði. Ég vona að þessar leiðréttingar og fróðleiksmolar þeim tengdir geti gagnast lesendum bókarinnar.

1. Dagsbrúnarverkföll og sovéskur stuðningur

Í kaflanum Fagnaðarfundir í Moskvu (254-259) fjallar Hannes um styrk að upphæð 5000 sterlingspund sem verkamannafélaginu Dagsbrún hafi verið veittur sumarið 1952. Vísað er til miðstjórnarákvörðunar sem tekin hafi verið 3. júlí það ár og í neðanmálsgrein er heimildin sögð vera bók Árna Snævarr, Liðsmenn Moskvu og „gögn Jóns Ólafssonar“. Ekki kemur neitt fram nánar um hver þessi gögn Jóns Ólafssonar eru, eða hvar þau er að finna. Í kaflanum dregur Hannes svo heilmiklar ályktanir af því hvernig styrkfé þetta hafi verið notað og skýrir ýmis ummæli og athafnir leiðtoga sósíalista með tilliti til þessa mikla fjár, sem hafi numið rúmlega hundraðföldum mánaðarlaunum.

Í Liðsmönnum Moskvu, sem Árni Snævarr og Valur Ingimundarson gáfu út saman árið 1992, fjallar Árni í sínum kafla um sovéttengsl sósíalista og nefnir þar fjárstyrk sem hann segir að Dagsbrún hafi fengið 1952. Þegar Árni vann að bókinni vorum við samstarfsmenn á fréttastofu sjónvarpsins og veitti ég honum aðgang að þeim heimildum sem ég hafði undir höndum og að minnispunktum mínum. Þaðan hefur hann sínar upplýsingar um styrkinn, en svo óheppilega vill til að ártalið hefur skolast til hjá honum. Styrkurinn var ekki veittur árið 1952 heldur árið 1961. Í samþykkt miðstjórnar sovéska kommúnistaflokksins 3. júlí 1961 segir:  „Um efnislega aðstoð sovéskra verkalýðsfélaga við verkfallsmenn á Íslandi. Fjármálaráðuneyti Sovétríkjanna falið að senda Dagsbrún 5 þúsund sterlingspund … Bréf frá Miðráði Verkalýðssambands Sovétríkjanna til Miðstjórnar Kommúnistaflokksins. Farið er fram á að flokkurinn verði við beiðni Einars Olgeirssonar formanns Sósíalistaflokksins um fjárhagsaðstoð við íslenska Verkalýðsfélagið Dagsbrún. Miðráðið vill fá leyfi til að senda Dagsbrún sem svarar 5000 sterlingspundum í gjaldeyri.“

Frásögn Hannesar af styrkveitingum vegna verkfalls 1952 verður því æði skrautleg. Það var vissulega verkfall árið 1952, en það var í desember, löngu eftir að styrkurinn á að hafa verið veittur samkvæmt niðurstöðu hans og því erfitt að tengja hann verkfallsaðgerðunum sem slíkum. Hannes virðist reyndar koma auga á misræmið og reynir því að setja styrkinn sem hann telur að hafi verið veittur árið 1952 í samband við aðgerðir gegn varnarliðinu, sem gerir söguna auðvitað enn kostulegri.

Hið rétta er að sumarið 1961 voru talsverðar vinnudeilur og Dagsbrúnarmenn í löngu verkfalli. Sjóðir voru takmarkaðir og lítið hægt að bæta verkfallsmönnum tekjutap. Sovéskur styrkur kom því í góðar þarfir, en ekki er að sjá að hann hafi verið neitt feimnismál á þessum tíma. Raunar er Alþýðublaðið fyrst með fréttina af honum laugardaginn 15. júlí og segist hafa „áreiðanlegar heimildir“ fyrir því að þessi styrkur hafi borist. Blaðið fordæmir ekki að Dagsbrún skuli þiggja sovéskan styrk, en er fullt tortryggni yfir væntanlegri notkun fjárins. „Hvers vegna sendu Rússar ekki Alþýðuasambandinu peningana“ spyr blaðið. „Treystu þeir ekki Hannibal nægilega vel fyrir þeim? Eða áttu peningarnir að renna í eitt hvað annað en stuðning við verkfallsmenn…“ (bls. 15). Þjóðviljinn svara fullum hálsi daginn eftir og bendir á að Alþýðublaðið hafi haft upplýsingar um upphæð fjárins á undan Dagsbrún, því hljót Landsbankinn, sem tók við greiðslunni, að hafa lekið (Þjóðviljinn, 16. júlí 1961, bls. 1). Morgunblaðið tekur málið upp í miðopnu næsta þriðjudag og segir ljóst að vel sé fylgst með Íslandi austur í Moskvu (Morgunblaðið 18. júlí 1961, bls. 10). Með öðrum orðum: styrkurinn er á alla vitorði og tilefni dæmigerðs orðaskaks kadlastríðsáranna.

Þessi sérkennilegu mistök Hannesar sýna vel hve varhugavert það er að lifa sníkjulífi á heimildavinnu annarra. Vitlaus dagsetning hjá Árna Snævarr sendir aumingja Hannes á algjörar villigötur og þar sem hann hirðir hvorki um að leita ráða hjá þeim sem til þekkja, né um að fá einhverskonar staðfestingu í heimildum á sögunni sem hann spinnur í framhaldinu, verður til kjánalegt bull um áhrif styrks, níu árum áður en hann var veittur og eins og hann hafi þá farið leynt.

2. Notkun á afritum úr sovéskum skjalasöfnum

Það má kannski nefna það í þessu samhengi, að þar Hannes nýtir sér afrit af heimildum úr skjalasafni Kominterns sem ég afhenti Handritadeild Landsbókasafnsins til varðveislu sumarið 1992, að lítilsháttar misferli hefur átt sér stað við birtingu þessara skjala í bókum Árna Snævarr og Hannesar. Raunar á það sama við um bók Arnórs Hannibalssonar, Moskvulínan sem kom út 1999. Þannig er að á tíunda áratugnum voru í gildi stífar reglur um birtingu skjala úr söfnunum, sem komu meðal annars fram í því að afrit sem ég fékk á þessum tíma (sama gildir um heimildir sem Arnór lét ljósrita í eina skiptið sem hann heimsótti Kominternsafnið sumarið 1992) voru stimpluð með orðunum „án útgáfuréttar“ (Без права публикации). Þetta var gert til þess að koma í veg fyrir að birtar væru myndir afskjölunum í heild án samþykkis safnsins, sem ætlaðist til að greitt væri fyrir það sérstaklega. Árna Snævarr láðist að ráðgast við mig um birtingu mynda af skjölum og því birtast í kafla hans í Liðsmönnum Moskvu nokkrar myndir af skjölum þar sem hver rússneskumælandi lesandi getur séð að þau eru birti án heimildar – það stendur á hverri mynd, skýrum stöfum, en á rússnesku, að birtingin sé óheimil! Þótt Arnór sé læs á rússnesku gerist það sama í hans bók, kannski vegan þess að myndritstjórar höfðu ekki nægilegt samráð við hann. Það er auðvitað enn óheppilegra að Hannes heldur þessu áfram og er enn að birta, án heimildar, úr þessum skjölum (sjá bls. 146). Að vísu hefur í því tilfelli verið skorið af síðunni þannig að stimpillinn sést ekki.

Ég bjóst við því lengi eftir að bók Árna kom út að mér yrði núið þessu um nasir þegar ég þyrfti á þjónustu að halda í Kominternsafninu, þar sem ábyrgðin var mín á birtingu. En það gerðist nú ekki sem betur fer. Það er líka rétt að taka það fram, að þótt svona skkjalabirtingar gefi bókinn vissan óvandvirknisblæ, er ekki hægt annað en að hrósa myndritstjórninni og þeirri miklu myndasöfnun sem aðstoðarmaður Hannesar Viktor Orri Valgarðsson á heiðurinn af.

Framhald fljótlega.

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *