Draumalandið. Sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð.
Andri Snær Magnason, 266 bls., Mál og menning, 2006.

Virkjunarstefna íslenskra stjórnvalda hefur löngum verið byggð á þeirri sannfæringu að um aðra kosti sé ekki að ræða í atvinnuuppbyggingu á Íslandi en að virkja sem allra mest, framleiða sem allra mesta raforku. Menn hafa jafnvel gengið svo langt að segja annað vera siðleysi. Andri Snær Magnason ræðst gegn þeirri hugsun að annaðhvort virkjum við eða lifum í frumstæðu fátæktarbasli í hinni kraftmiklu bók sinni Draumalandið. Sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð. Hann ræðst að þessu viðhorfi frá mörgum hliðum og hann greinir það í fleiru en skoðunum þeirra sem telja að raforkuframleiðsla og stóriðja sé Íslands eina von. Í þessari merkilegu bók veltir Andri Snær fyrir sér verðmætamati og raunveruleikaskynjun sem birtist í daglegri umræðu hér á landi um virkjana- og stóriðjumál. Hann bendir á að hugmyndaleysið og andúðin á nýjum hugmyndum sem gjarnan birtist í málflutningi virkjunarsinna sé eitt einkenni ótta. Það er við kringumstæður óttans sem menn hætta að sjá möguleika sem við blasa og ímynda sér að eitt og aðeins eitt verði að gera og það strax því annars muni illa fara (sjá 130, 161).
Andri Snær skiptir bókinni í þrjá hluta. Í þeim fyrsta sem ber yfirskriftina „Leitin að raunveruleikanum“ ræðir hann um verðmætamat og merkingu, í öðrum hluta sem hann nefnir „Terror alert“ er meginviðfangsefnið hinar mismunandi birtingarmyndir ótta sem iðulega stýra vali fólks og koma í veg fyrir að það geti séð langtímahagsmuni sína í réttu ljósi. Þriðji hlutinn sem heitir „Terawöttin í almættinu“ fjallar um virkjanir og stóriðju og er um leið hörð og niðursallandi gagnrýni á stefnu íslenskra stjórnvalda í þeim málum.
Rauði þráðurinn í bókinni er greining Andra Snæs á þeim gildum sem liggja að baki virkjana- og stóriðjustefnunni og tilraun hans til að sýna fram á að þessi gildi séu á misskilningi byggð, ekki aðeins misskilningi á eigin hagsmunum til lengri tíma, heldur róttækum misskilningi á eigin veruleika og samtíð. Hann byrjar bókina á kostulegri frásögn af orðaskiptum við leigubílstjóra sem bendir honum vinsamlegast á að fólk eins og hann „sé ekki í tengslum við raunveruleikann“ og að baki býr sú bjargfasta hugsun að raunveruleikinn sé framleiðslan. Þessi einfalda mynd af samfélaginu er gömul og hún er lífsseig. Að skapa verðmæti er ekki í því fólgið að fá hugmyndir og hrinda þeim í framkvæmd, heldur felst hún í því að forðast slíkt eftir mætti. Framleiðsluheimsmyndin sér hráefni og afurðir: Vatnið er orka, búfénaðurinn er matur, náttúran er smjörfjall sem þarf að skafa af eins mikið og hratt og mögulegt er. Annað væri leti, dáðleysi – siðleysi.
Andri gerir margar atlögur að þessu gildismati og fjallar skemmtilega um gildi og eðli hugmynda. Það sem eftir stendur er þó ef til vill sú spurning hversvegna framleiðsluhugsun iðnaðarsamfélagsins ræður enn ferðinni hjá stjórnvöldum, nú þegar það er svo augljóst að auðlindir landsins eru miklu fremur fólgnar í menntun og rækt við frumkvöðulshugsun þekkingarsamfélagsins, heldur en í raforku- eða álframleiðslu, að minnsta kosti þegar til lengri tíma er litið.
Andri svarar þessari spurningu ekki með einhlítum hættir, frekar en ýmsum öðrum spurningum sem bók hans vekur. Umfjöllun hans kemur hinsvegar aftur og aftur að sama atriðinu – gildum og gildismati. Það er merkilegt einkenni Andra sem höfundar hve óhræddur hann er við að móralisera – óhræddur við einfaldan siðaboðskap sem oft virðist jafnvel gamaldags. Þetta kemur ekki síst fram í umfjöllun hans um hugtök og merkingu sem er fyrirferðarmikil í fyrsta hluta bókarinnar. Annarsvegar beinir hann sjónum að hugtakanotkun og hvernig hún birtir gildismat. Orðið stóriðja hefur til dæmis almennt jákvæða merkingu sem birtist til dæmis í því að orðinu er skeytt við ólíklegustu hugtök til að tjá verðmæti eða verðmætasköpun (73). Hinsvegar veltir hann fyrir sér tilhneigingu til að mislesa verðmæti og missa þar með af raunverulegri merkingu hluta. Andri tekur fjölbreytileg dæmi um slíka verðmætablindu, sem getur verið allt frá því að sjá ekki markaðslega möguleika ákveðinnar vöru til þess að misskilja fullkomlega hvað varðveitir söguleg verðmæti (sjá til dæmis kafla um ratsjárstöðina á Stokksnesi).
Andri Snær á það skylt með sumum þeirra heimspekinga sem á undanförnum áratugum hafa þróað svokallaða samfélagshyggju, að hann virðist líta svo á að eitthvert siðferðilegt rof eða hamfarir hafi orðið í vestrænu nútímasamfélagi. Verðmætablindan og merkingarskriðið sem hún hefur í för með sér er afleiðing þess að eitthvað hefur gerst sem veldur því að við stöndum frammi fyrir harmleik og eina leiðin til að bregðast við honum felst í að taka gildi til róttækrar endurskoðunar. Svar Andra við heimssýn framleiðslunnar er að benda á hugmyndir: Á meðan menn neita sér um að þróa hugmyndir og fylgja þeim eftir og kalla slíkt jafnvel raunveruleikafirringu, er hætt við að við séum föst í hinni hugmyndasnauðu martröð stóriðjunnar. Þessi martröð gerir fólk blint á verðmæti, möguleika og merkingu sem þó ættu að blasa við.
Hvað sem manni kann að finnast um virkjanir og stóriðju almennt, þá er málflutningur stjórnvalda og stóriðjusinna byggður á hinni niðurlægjandi og furðulegu hefð íslenskrar stjórnmálaumræðu að leggja höfuðáherslu á að gera lítið úr andstæðingnum. Andri birtir mörg kostuleg (eða grátleg) dæmi um þetta. Ömurlegust er sú venja að lýsa andstæðingum virkjana og álvera sem ójarðbundnum rómantíkerum án „tengsla við raunveruleikann“. Andri Snær sýnir það í þessari bók, sem hann og margir fleiri hafa raunar gert áður líka, að deila virkjanasinna og andstæðinga virkjana er ekki deila um hvort rétt sé að nýta auðlindirnar eða sleppa því, heldur um hagsmunina sem í húfi eru og kostnaðinn sem af því hlýst að velja leið virkjana. Jakob Björnsson, fyrrum orkumálastjóri, sá þetta alveg skýrt fyrir 35 árum: Í hans huga var engin spurning að náttúrunni þyrfti að fórna fyrir framfarir (160). Andri Snær bendir á að við ættum að hafa vitkast síðan: Við ættum að vita að möguleikarnir á því að byggja upp og þróa atvinnuvegi eru miklu fjölbreyttari og auðugri en sjávarútvegur og orkuframleiðsla fyrir stóriðju. Í huga Jakobs skiptist landið hinsvegar eftir þessum tveimur meginatvinnuvegum.
Bók Andra Snæs hlýtur að vekja til umhugsunar og það er aðeins hægt að vona að þeir sem sitja og taka ákvarðanir um framtíð landsins lesi hana og geri það vandlega. Bókin endar á bjartsýnisorðum, sem þó virðist engan veginn eiga við. Þriðji hlutinn fjallar að mestu um hættur og ókosti virkjana og stóriðju. Þessi umfjöllun skapar litla bjartsýni með lesandanum um afleiðingar þeirrar stefnu sem stjórnvöld fylgja svo staðfastlega. Bókin hlýtur hinsvegar að vekja einfalda spurningu: Hvernig getur það samræmst öllum fagurgalanum um þekkingarsamfélag – vísindi og rannsóknir, að engin tilraun sé gerð til að auka kraft, uppbyggingu og nýjungar á því sviði? Þegar verið er að telja fólki trú um að landsbyggðin – Austurland eða Norðurland – verði á að fá stóriðju vegna þess að annars verði fólksflótti og hrun, þá gleymist sá augljósi þáttur að fjárfesting í þekkingu á náttúru þessara staða kynni að vera miklu betri fjárfestingarkostur þegar til lengri tíma er litið og líklegri til að skapa smátt og smátt þær aðstæður sem gera það í raun eftirsóknarvert fyrir fólk að vera þar sem það er.
En það er ekki eftirspurn eftir hugmyndum sem hér ræður ríkjum heldur hugmyndafælni. Andra tekst á sinn mælskufulla og eilítið móralska hátt að veita okkur hrollvekjandi innsýn í martröð hugmyndaleysisins og benda á að hvílíkt ábyrgðarleysi það er að leyfa pólitík óttans að ráða ferðinni.
Bókin er skemmtileg í broti og að allri gerð, fyrir utan að vera læsileg og skýr. Það hefur að vísu augljóslega legið mikið á að koma henni út og forlagið hefur ekki treyst sér til að láta gera atriðisorðaskrá, sem er pirrandi, en of algengt hér á landi til að maður fari að gera veður útaf því. En útgefandinn hefði nú getað veitt lesandanum þá lágmarkshjálp að setja efnisyfirlit í bókina.
Morgunblaðið, 25. mars 2006

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *