„Ég lifi í núinu og skrifa um það eitt sem ég sé“ segir Anna Politkovskaja í upphafi bókar sinnar Rússland Pútíns: Þegar valdið spillir sem kom út árið 2004 í Bretlandi, en hefur ekki enn verið gefin út í heimalandi höfundarins. Í bókinni, sem byggir á áralöngum blaðamennskuferli Politkovskaju, fjallar hún um nokkrar verstu hliðar rússnesks samfélags. Hún fjallar um herinn og ástandið í honum, hryllilegar aðstæður fólks á landsbyggðinni, um spillingu í dómskerfinu og innan lögreglunnar, um niðurlægingu, réttleysi og vanmátt venjulegs fólks í landi sem virðist stöðugt sökkva dýpra í hyldýpi glæpa og spillingar. Hún skrifar um Pútín og hún skrifar um stríðið í Tétsníu.
Í formála annarrar bókar sinnar, Seinna stríðið, sem fjallar um stríðsrekstur Rússa í Kákasus segir hún: „Fólk spyr mig: Hversvegna ertu að skrifa þetta allt, Hversvegna ertu að hræða okkur? Hvað höfum við með þetta allt að gera? Ég er viss um að það er nauðsynlegt af einni einfaldri ástæðu; við lifum á tímum þessa stríðs, og þessvegna þurfum við að svara fyrir það. Og þá dugir ekki að tala sig út úr því á dæmigerðan sovéskan hátt og segja, tja, ég var þar ekki, koma ekki að því, tók ekki þátt… Svona vitið þið þetta. Og það frelsar ykkur undan kaldhæðninni gagnvart því.“
Anna Politkovskaja einbeitti sér að Tétsníustríðinu undanfarin ár og með greinum sínum í vikublaðinu Novaja Gazeta neyddi hún lesendur til að horfast í augu við hinar ófögru staðreyndir stríðsins. Hún lagði lítið upp úr því að túlka atburði eða skýra þá, markmið hennar var að segja frá öllu sem hún komst á snoðir um – skrifa um það sem hún sá með eigin augum. Síðustu 7 árin hefur hún fari mánaðarlega til Tétsníu í það minnsta og sennilega hefur enginn rússneskur blaðamaður fjallað um stríðið þar af jafnmiklu harðfylgi og hún hefur gert.
Alveg frá því að Politkovskaja fór að skrifa um ástandið í hernum og stríðið í Tétsníu hefur hún búið við líflátshótanir og hún hefur orðið fyrir árásum oftar en einu sinni. Morð hennar síðasta laugardag var augljóslega verk leigumorðingja. Hann virðist hafa elt hana að heimili hennar úr innkaupaferð og skaut hana til bana í stigaganginum heima hjá henni. Enginn heyrði byssuskot og morðinginn var á bak og burt þegar nágrannar gengu fram á líkið nokkrum mínútum eftir morðið.

Viðbrögð
Vladimír Pútín sagði morðið hryllilegan atburð og „ólíðandi“ en reitti marga til reiði með þeim ummælum sínum að rússnesk stjórnvöld yrðu fyrir meiri skaða af morðinu á Politkovskaju heldur en þau hefðu orðið fyrir vegna skrifa hennar. Nokkrir aðrir ráðamenn og áberandi stuðningsmenn Pútínstjórnarinnar hafa bergmálað þessi ummæli og gefið í skyn að morðið kunni að vera skipulagt af öflum sem vilji rússneskum stjórnvöldum illt. Eins og Politkovskaja hafi viljað stjórnvöldum illt og því kunni það að vera ágætt bragð að láta myrða hana til að rússnesk stjórnvöld litu illa út.
Sú kenning þykir samstarfsmönnum Politkovskaju hinsvegar fremur ólíkleg enda sennilega sett fram í þeim tilgangi að slá ryki í augu fólks, bæði með því að gera lítið úr áhrifum hennar og með því að fjölga mögulegum skýringum á morðinu. Margir hafa viljað tengja núverandi stjórnvöld í Tétsníu við morðið, en Politkovskaja var komin vel áleiðis með grein um illa meðferð á föngum, pyntingar og manndráp sem stjórn Ramzans Kadyrovs er talin bera ábyrgð á. Formlega er Tétsnía sjálfstjórnarlýðveldi innan Rússlands og því lúta opinber stjórnvöld þar rússneskum lögum og stjórnarskrá, auk þess sem forseti lýðveldisins er skipaður af Pútín sjálfum.
Það er einnig hugsanlegt að rússneskir þjóðernissinnar standi á bak við morðið. Með umfjöllun sinni um ástandið í hernum bæði á átakasvæðum og í venjulegum herbúðum hefur Politkovskaja reitt hópa þeirra mjög til reiði og sætt stöðugum líflátshótunum af þeirra hálfu.
Stjórnvöld lýstu því yfir að saksóknari ríkisins, Júrí Tsjaika myndi hafa yfirumsjón með rannsókn málsins, enda yrði allt kapp á að upplýsa það eins fljótt og mögulegt væri. Það gleður hinsvegar fáa að þessi ágæti maður sé settur yfir rannsóknina, og telja flestir að það muni aðeins leiða til þess að málið verði aldrei upplýst. Rússneska saksóknaraembættið er rúið trausti og almennt talið lúta pólitískri stjórn. Útför Önnu Politkovskaju fór fram í Moskvu á þriðjudag og vakti það athygli að enginn fulltrúi stjórnvalda var við útförina, þó að sendiherrar nokkurra vestrænna ríkja væru viðstaddir.

Rússnesk fjölmiðlun
Á undanförnum 15 árum hafa 42 blaðamenn fallið fyrir morðingjahendi í Rússlandi, og það er aðeins í Írak og Alsír sem fleiri blaðamenn hafa verið drepnir á þessu tímabili. Þrír blaðamenn Novaja Gazeta þar sem Anna Politkovskaja starfaði hafa verið drepnir frá árinu 2000. Bent hefur verið á að ólíkt því sem gildir um Alsír og Írak, á svo að heita að friður ríki í Rússlandi, að undanskildum ófriðnum í Tétsníu og því ættu möguleikar lögregluyfirvalda og stjórnvalda til að berjast gegn kerfisbundnum ógnunum og ofbeldi gegn fjölmiðlafólki að vera talsverðir. Stjórnvöld hafa þó ekki gripið til neinna ráðstafana til að draga úr ofbeldi gagnvart fjölmiðlafólki, og flestir sem eitthvað kveður að í fjölmiðlum og sem láta sér ekki nægja að fylgja opinberri línu þurfa að búa við líflátshótanir.
Önnu Politkovskaju var stundum lýst sem síðustu von blaðamannastéttar Rússlands og þó að það sé vissulega fullmikið sagt að hún hafi verið eina manneskjan sem fylgdi sannfæringu sinni og hikaði ekki við að gagnrýna stjórnvöld, þá var yfir skrifum hennar ferskleiki og frelsi sem sjaldgæft er að sjá í Rússlandi. Politkovskaja lét sér annt um það fólk sem hún fjallaði um og hún gerði fleira en að skrifa um það sem hún sá, hún barðist líka fyrir réttindum þess fólks sem hefur orðið fórnarlömb rússnesku hernaðarmaskínunnar, bæði sem þrælar hennar og, ekki síður, sem skotmörk hennar.
En hvernig stendur á því að svo illa er komið fyrir fjölmiðlun í Rússlandi að alvarleg gagnrýni á stjórnvöld er hættuleg og jafnvel banvæn þeim sem að henni standa? Skýringin er vafalaust að hluta einræðislegir stjórnarhættir forsetans og stjórnunarstíll hans sem markast af uppeldi hans og þjálfun í Sovésku öryggislögrelunni KGB. Það er vel þekkt staðreynd að stór hluti þess fólks sem hefur verið ráðið til starfa fyrir forsetaskrifstofuna í Moskvu hefur fengið þjálfun sína hjá öryggislögreglunni og skyldum stofnunum. En þetta segir ekki alla söguna. Þrátt fyrir allt er starfsumhverfi blaðamanna allt annað en var á Sovéttímanum. Skýringin kann því líka að vera viss andúð á pólitík og áhugaleysi og félagsleg mál sem er áberandi hjá þeirri kynslóð sem var að vaxa úr grasi um það leyti sem breytingarnar urðu í Sovétríkjunum og man lítið eftir ástandi fyrri tíma. Það sló margra þeirra sem fjölluðu um útför Politkovskaju, að meðal þeirra rúmlega eitt þúsund Moskvubúa sem voru viðstaddir hana voru sáráfáir undir fertugu. Hvar er unga fólkið – háskólanemarnir? Spurði einn þeirra sem tóku til máls við útförina, stjórnmálamaður á sextugsaldri. Hversvegna sér yngra fólk ekki ástæðu til að sýna andúð á valdstjórn og einræðistilburðum með því að koma að útför konu sem bauð kerfinu byrginn?

Pútín og aftur Pútín
„Hversvegna hef ég svona mikið á móti Vladimir Pútín“ spyr Anna Politkovskaja í bókinni Rússland Pútíns, sem áður var nefnd. „Hversvegna hef fengið slíka andúð á þessum manni, að hún hefur knúið mig til að skrifa bók um hann?“ Hún svarar spurningunni svona: „Ætli skýringin sé ekki einfaldlega sú að ég er 45 ára og frá Moskvu og fékk því að reyna Sovétríkin þegar samfélagið var sem ósanngjarnast á áttunda og núnda áratugnum. Og ég hef sannarlega enga löngun til að upplifa það aftur.“
Maður staldrar óneitanlega við eitt orð hér: Ósanngirni. Rússland undir Pútín hefur vissulega náð ákveðnum styrk og Rússar hafa endurheimt að einhverju leyti sjálfsmyndina sem hrundi um leið og Sovétríkin. En rússneskum stjórnvöldum hefur ekki tekist að draga úr félagslegu ranglæti sem ríkti á tímum Sovétríkjanna og það má færa ýmis rök fyrir því að spillingin í landinu hafi aldrei verið verri en hún er nú. Anna Politkovskaja fjallaði um það fólk sem kerfið og stjórnvöld hafa svikið og misnotað. En í Moskvu, þar sem gullið flýtur, skýjakljúfar rísa og auðmenn skála á næturklúbbum er áhuginn fyrir þeim sem orðið hafa undir takmarkaður.
Anna Politkovskaja var einn af fáum merkisberum andófs í Rússlandi sem enn var uppistandandi. Margir láta nú í ljós von um að morð hennar veki fólk til vitundar um hvert ástandið er. En það hefur líka verið viðkvæðið oft áður þegar morðingjar hafa rutt gagnrýnum blaðamönnum úr vegi. Það er hætt við að morðið sé aðeins eitt skrefið enn í átt burt frá frjálsri og gagnrýninni samfélagsumræðu í Rússlandi.

Birtist í Lesbók Morgunblaðsins 14. október 2006.

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *