(Um Hvítu bókina, Einar Már Guðmundsson Mál og menning, 2009 og Íslenska efnahagsundrið. Flugeldahagfræði fyrir byrjendur, Jón F. Thoroddsen, Brúðuleikur, 2009)

Á meðan Þjóðviljinn kom út var sjónarmið vinstri róttækni hluti af opinberri umræðu á Íslandi. Það kann að vera að undir lokin hafi orðræða róttækninnar verið farinn að daprast, en hún hvarf ekki með öllu út á jaðarinn fyrr en Þjóðviljinn hvarf. Margir hafa saknað hennar og eftir hrunið hefur mátt sjá vissar tilraunir til að endurvekja hana í vefritum á borð við Smuguna og Dagblaðið Nei, sem segist vera kommúniskt dagblað, hvað sem það nú þýðir. Einari Má Guðmundssyni hefur tekist vel upp að punda á stjórnmálamenn og peningamenn með greinum í Morgunblaðinu sem endurvekja mælskulist íslenskrar vinstriróttækni: Einar Már er bæði róttækur og þjóðernissinnaður, og hann er í senn þungorður siðapostuli og háðfugl. Hann vitnar í ömmu sína, rétt eins og Davíð Oddsson og Halldór Laxness, en líka í Bob Dylan. Greinar hans hefðu sómt sér vel í Sunnudagsblaði Þjóðviljans sáluga og smellpassað, að breyttu breytanda, inn í orðræðu áttunda áratugarins. Og þær eiga ágætlega við, nú þegar íslenskt samfélag er hrunið marga áratugi aftur í tímann.

Í Hvítu bókinni er greinum Einars sem birtust í Morgunblaðinu frá hausti 2008 og fram á vor 2009 safnað saman. Eitthvað hefur hann unnið í þeim, en þó er ekki að sjá að margt hafi verið fellt niður eða miklu bætt við. Útkoman er hressandi. Einari Má tekst að lesa kröftuglega yfir stjórnmálamönnum og peningafólki án þess það verði reiðilestur og strax á fyrstu síðum bókarinnar birtast þemu sem síðan endurtaka sig. Góðærið var „fávitavæðing“ og fávitunum leyfðist að beita fólkið sem vann hefðbundin störf af heiðarleika og samviskusemi kerfisbundnum niðurlægingum (18, 25, 29). Fjármálafurstarnir frömdu „siðferðileg“ landráð sem hafa gert okkur (íslensku þjóðina) að „gíslum á lögreglustöð heimskapitalismans“ (15, 23). Einar gerir greinarmun á almenningi ( hann notar ekki orðið alþýða fyrr en alveg í lok bókarinnar) annarsvegar og stjórnvöldum og auðmönnum hinsvegar, sem hafi í raun hætt að finnast hagsmunir fólksins skipta nokkru máli.

Hugmyndin um siðferðilega hnignun kemur aftur og aftur fyrir í bókinni og Einar Már veltir því fyrir sér hvenær hún hafi byrjað: Einn möguleikinn er að kvótakerfið hafi leitt til slíkrar hnignunar (85). Annar möguleiki er að hnignun „pólitískrar hugsunar“ hafi stuðlað að fjármálablekkingunni (164). Þessar vangaveltur leiða til ákveðinnar niðurstöðu sem mér sýnist vera mikilvæg fyrir Einar Má þótt hann setji hana ekki fram með berum orðum, en hún er þessi: Þjóðin (fólkið, almenningur) ber ekki ábyrgð á hruninu, heldur stjórnvöld og fjármálamenn. Af þessu leiðir að sjálfsögðu mikilvæg viðbótarniðurstaða: Sé ábyrgðin ekki almennings, þá á skattfé almennings ekki heldur að fara í að borga þær skuldir sem þjóðarbúið stendur frammi fyrir vegna hrunsins.

Einar segist aldrei hafa heyrt á ICESAVE minnst fyrir en á hann voru sett hryðjuverkalög, eins og hann orðar það (61), og þó að með þessu lýsi hann ekki yfir „sakleysi“ þá er hann ómyrkur í máli um að ábyrgðina á þeim hrakförum beri þeir sem stýrðu Landsbankanum (63). Í þessari röksemdafærslu birtist róttækni Einars Más ágætlega. Stjórnvöld eru samkvæmt henni ekki fulltrúar almennings sem starfa í umboði hans, heldur eru þau orðin óvinir fólksins.

Á þessu er hnykkt með kostulegum dæmum. Einar Már rifjar upp viðtal við Björgvin G. Sigurðsson fyrrverandi viðskiptaráðherra sem sagði við embættistöku sína í lok maí 2007 að helsta verkefni hans yrði að vinna með fjármálamönnunum. Flokksbróðir hans Lúðvík Bergsson fær líka sinn skammt fyrir fasteignabrask sitt (129). Einar gerir gys að fyrrverandi menntamálaráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að hafa sagt kreppuna „skemmtilega og spennandi tíma“ (148). Hann bendir á að það sé eins og stjórnmálamenn og fjármálamenn hafi ánetjast fíkniefnum: Hugsanlega hafi menn byrjað í smáum stíl og með hógværð en endað í botnlausri neyslu, rétt eins og ferill alkóhólistans getur byrjað með saklausu rauðvínsglasi (151). En víman er búin. Fjármálastofnanir eiga að skila því sem þær tóku (139) og ekki nóg með það, þeir sem rökuðu til sín gróða í formi arðgreiðslna eiga að skila því fé líka (179).

Lygin er Einari Má hugleikin: Íslenskur veruleiki var „lélegur skáldskapur í höndum athafnaskálda“ segir hann og þó að menn væru ekki að ljúga meðvitað voru þeir þátttakendur í vef sem byggðist á lygi. Þetta hefðu allir átt að geta séð (103). Forsetinn á að segja af sér, hinir seku eiga að borga og væntanlega hljóta dóma. Þó stöndum við frammi fyrir því  að stjórnvöld ætla að láta íslenskan almenning borga og láta undan Alþjóðagjaldeyrissjóðnum  sem er „handrukkari alþjóðlegra lánardrottna“ (98). Það er einhvernveginn ekki ljóst hvort Einar telur að stjórnarskiptin í vetur breyti nokkru, því eftir sem áður er engin byltingarstjórn við völd, heldur stjórn sem sér ekki að hægt verði að komast undan því að láta almenning bera byrðarnar af hruninu.

Í anda íslenskrar vinstriróttækni stingur rómantík sjálfstæðisbaráttunnar upp kollinum af og til ekki síst í dálítið væmnum kafla um hvernig mótmælendur við Austurvöll endurómi „fornar raddir“ og engu líkara sé en að sjálfur Jón Sigurðsson tali í gegnum þá“ (111). Auðstéttin í landinu hefur rofið réttlæti í landinu. Gegn henni þarf að rísa eins og kannski Dönum áður: Alþýðan sem með baráttu sinni hefur skilað okkur velferðarsamfélaginu þarf nú að láta til sín taka, brjótast undan bölvun spillingar og skapa réttlátt samfélag.

Einar Már endar bókina á ljóði eftir sjálfan sig um eyju í hjartanu og herhvöt úr norðri, en einhvernveginn fyndist manni að Internasjónalinn gæti verið betur við hæfi – eða Öxar við ána. Og manni er óneitanlega léttara í skapi eftir lexíuna.

Íslenska efnahagsundrið er furðuleg bók. Höfundurinn rekur í henni þróun íslenskrar fjármálastarfsemi undanfarin ár, vöxt banka og fjármálafyrirtækja, lánastarfsemi og tengsl fyrirtækja innbyrðis og við bankana. Hann hefur greinilega yfirgripsmikla þekkingu á málum og glöggan skilning á bólunni sem íslenskt fjármálakerfi læstist í þangað til hún sprakk. Gallinn við bókina er þó sá að höfundurinn virðist ekki hafa unnið neina rannsóknavinnu umfram það að kortleggja umfjöllun fjölmiðla að vissu marki auk þess sem hann hefur látið alla heimildaskráningu eiga sig. Þessvegna lítur Íslenska efnahagsundrið ekki út eins og fullskrifuð bók, heldur eins og fyrsta uppkast að bók sem lofar góðu.

Jón Thoroddsen lætur nægja að endurtaka sögusagnir og orðróm um ýmis lykilatriði frásagnarinnar án þess að geta í eitt einasta skipti staðfest réttmæti þeirra eða bætt einhverju við sem máli skiptir. Um þetta er hægt að taka mörg dæmi: „Sagt er“ að bankarnir hafi losað vildarvini við ónýt skuldabréf eftir gjaldþrot fjárfestingafélagsins Gnúps (91); „sagt er“ að Bill Clinton hafi fengið eina milljón bandaríkjadala fyrir að vera ræðumaður á „Baugsdeginum“ (50); Íslensk stúlka „er sögð“ hafa ratað inn á gleðskap íslenskra auðmanna (án maka) á skútu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og verið ítrekað beðin um að þegja yfir því sem hún var vitni að (111) og svo framvegis. Það er voðalega lítið gagn í bók sem endurtekur aðeins kjaftasögurnar í stað þess að vinna úr þeim og fá staðfest það sem máli skiptir.

Bókin er full af þrælathyglisverðum útskýringum á því hvernig kaupin gengu  fyrir sig á eyrinni og hvaða sjónarmið réðu ferðinni hverju sinni. Það er ekki laust við að lesandanum sé orðið hálfflökurt í bókarlok. Í rauninni er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu, en að íslenski fjármálaheimurinn hafi verið blekkingarleikur frá upphafi, sama hvort það er hagfræðingurinn Jón Thoroddsen sem lýsir honum eða róttæklingurinn Einar Már Guðmundsson. Viðskiptin sem þátttakendur í þessum gleðileik áttu voru fyrst og fremst bundin við þá sjálfa og því er eðlilegt að spyrja hvort íslenski hlutabréfamarkaðurinn kunni að hafa verið „mesti gervimarkaður heimsins fyrr og síðar“ (62). Á sama hátt gefur margt af því sem bent er á ástæðu til að spyrja sig um dómgreind og heiðarleika næstum allra sem gerðu sig gildandi í fjármálastarfsemi á Íslandi á árunum eftir einkavæðingu bankanna. Þó ekki nema brot af því sem gefið er í skyn í bókinni væri satt, ætti fjöldi manns að vera bak við lás og slá (sjá til dæmis 92-93). En vegna þess að það er ekki gerð nein tilraun til að vinna úr sögusögnum og upplýsingum missir bókin því miður marks.

Það er þó áhugavert að lesa bækur Einars Más og Jóns Thoroddsen á sama tíma vegna þess að innihald þeirra og framsetning eru svo lýsandi fyrir viðbrögðin við hruninu: Hjá Einari höfum við hina pólitísku mælskulist, orðkynngi rithöfundarins sem dregur spunameistara fjármálablekkingarinnar sundur og saman í háði og afhjúpar þá, hjá Jóni höfum við raunsæi fjármálamannsins sem kannski sá í gegnum blekkinguna allan tímann en var annaðhvort ekki í aðstöðu til að segja neitt, eða ekkert var hlustað á hann þegar hann tók til máls.

En skilningsþyrstur og fróðleiksfús lesandi er því miður ekki nærri búinn að fá fylli sína þegar þessum bókum sleppir. Þvert á móti, þær eru ekki annað en krafs í yfirborðið. Mig grunar að ef höfundur sem kann til verka tæki bók Jóns og liti á hana sem fyrsta uppkast eða beinagrind að bók, gæti útkoman orðið stórkostlega áhugaverð. En öll vinnan er eftir, það er nú málið, rétt eins og í uppgjörinu við hrunið sjálft.

(Birt í Morgunblaðinu 18. júlí 2009)

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt. Nauðsynlegir reitir eru merktir *